Ho gà ở trẻ sơ sinh: Dấu hiệu, triệu chứng và cách điều trị

Ho gà ở trẻ sơ sinh là một trong những bệnh lý đường hô hấp nguy hiểm nhất đối với trẻ dưới 12 tháng tuổi. Bệnh tiến triển nhanh, khó nhận biết ở giai đoạn đầu và có thể gây biến chứng nặng như suy hô hấp, viêm phổi, thiếu oxy lên não, thậm chí tử vong. Bài viết dưới đây của ASINA sẽ giúp phụ huynh hiểu rõ nguyên nhân, dấu hiệu nhận biết và cách điều trị để bảo vệ trẻ an toàn, khỏe mạnh trong giai đoạn đầu đời.

1. Ho gà ở trẻ sơ sinh là gì?

Ho gà ở trẻ sơ sinh là một bệnh nhiễm khuẩn hô hấp cấp do vi khuẩn Bordetella pertussis gây ra. Khi xâm nhập vào cơ thể, vi khuẩn tấn công niêm mạc đường thở, làm trẻ xuất hiện những cơn ho từng tràng, dồn dập và khó ngừng. Sau cơn ho, trẻ thường cố gắng hít khí vào và phát ra âm thanh rít kéo dài, đó là dấu hiệu điển hình của bệnh ho gà.

Do hệ miễn dịch chưa hoàn thiện và chưa được tiêm chủng đầy đủ, trẻ dưới 3 tháng tuổi là nhóm có nguy cơ nặng nhất khi mắc bệnh. Nhiều trường hợp có thể diễn tiến nhanh thành viêm phổi, suy hô hấp, tím tái, giảm oxy não và có thể đe dọa tính mạng nếu không được xử trí kịp thời. Bệnh ho gà có mức độ lây lan rất cao và chủ yếu lây qua đường hô hấp, người lớn chỉ ho nhẹ cũng có thể truyền bệnh cho trẻ sơ sinh.

2. Nguyên nhân ho gà ở trẻ sơ sinh và đường lây nhiễm

Nguyên nhân chính dẫn đến ho gà ở trẻ sơ sinh là do vi khuẩn Bordetella pertussis tấn công niêm mạc đường hô hấp. Bệnh lây lan chủ yếu qua đường hô hấp khi người lớn hoặc anh chị em ho, hắt hơi gần trẻ, tạo thành một “vòng tròn” lây nhiễm nguy hiểm xung quanh bé.

2.1. Nguyên nhân chính dẫn đến ho gà ở trẻ sơ sinh

Khi xâm nhập vào khí quản và phế quản của trẻ, vi khuẩn bám vào lông mao trong đường thở, sinh sản và tiết ra độc tố. Những độc tố này gây viêm, tổn thương lông mao và làm tăng tiết chất nhầy, dẫn đến các cơn ho kéo dài, dữ dội, đặc trưng của bệnh ho gà. Mặc dù kháng sinh có thể tiêu diệt vi khuẩn, nhưng các chất trung gian viêm như histamin tồn lưu vẫn tiếp tục kích thích đường thở, khiến trẻ ho kéo dài nhiều tuần sau đó.

Trẻ sơ sinh là đối tượng dễ mắc ho gà hơn hết do:

• Hệ miễn dịch non yếu: Trẻ sơ sinh, đặc biệt dưới 3 tháng tuổi, chưa được tiêm đủ mũi vaccine, hệ miễn dịch chưa phát triển đầy đủ, rất dễ nhiễm vi khuẩn từ môi trường xung quanh.
• Tiếp xúc gần với người bệnh: Phần lớn trẻ sơ sinh mắc ho gà do lây nhiễm từ cha mẹ hoặc người chăm sóc trong gia đình. Ngay cả những người đã tiêm phòng nhưng miễn dịch giảm theo thời gian cũng có thể truyền vi khuẩn cho trẻ.
• Môi trường lây lan dễ dàng: Vi khuẩn Bordetella pertussis lây qua các giọt bắn chứa vi khuẩn khi người bệnh ho, hắt hơi hoặc nói chuyện gần trẻ. Trẻ sơ sinh có hệ miễn dịch yếu nên khả năng nhiễm bệnh rất cao.

2.2. Ho gà ở trẻ sơ sinh lây qua những con đường nào?

Ho gà là bệnh truyền nhiễm có tốc độ lây lan nhanh chóng trong cộng đồng và đặc biệt dễ dàng trong môi trường gia đình, thông qua các con đường như:

• Qua đường hô hấp (Giọt bắn): Ho gà lây chủ yếu khi trẻ hít phải các giọt nước bọt hoặc chất nhầy chứa vi khuẩn từ người bệnh ho, hắt hơi hoặc nói chuyện gần trẻ.
• Tiếp xúc trực tiếp: Bệnh cũng có thể lây khi trẻ chạm vào các vật dụng đã nhiễm vi khuẩn rồi đưa tay lên miệng, mũi.
• Gia tăng nguy cơ trong gia đình: Nhiều trường hợp trẻ sơ sinh mắc bệnh do các thành viên trong gia đình, đặc biệt người lớn hoặc anh chị em đã bị ho nhẹ, chưa có miễn dịch đầy đủ, là nguồn lây chính.

Việc nắm rõ nguyên nhân gây ho gà ở trẻ sơ sinh và con đường lây nhiễm sẽ giúp phụ huynh chủ động phòng ngừa và đưa trẻ đi tiêm vaccine đúng lịch.

Xem thêm: Trẻ bị đầu bẹt có tròn lại được không? Cách điều trị hiệu quả

3. Triệu chứng ho gà ở trẻ sơ sinh: dấu hiệu sớm và điển hình

Ho gà ở trẻ sơ sinh diễn biến qua ba giai đoạn chính, bắt đầu bằng các dấu hiệu dễ nhầm lẫn với cảm lạnh thông thường, sau đó là các cơn ho điển hình và nguy hiểm.

Giai đoạn 1: Giai đoạn Khởi phát (Tiền triệu)

Giai đoạn này thường kéo dài 1-2 tuần và rất dễ bị nhầm lẫn với cảm lạnh thông thường:

• Biểu hiện: Hắt hơi, chảy nước mũi nhẹ, ho húng hắng, sốt nhẹ hoặc không sốt.
• Đặc điểm: Cơn ho ban đầu không điển hình, ho ít và thường xảy ra vào ban đêm.

Giai đoạn 2: Giai đoạn Ho cơn (Giai đoạn toàn phát)

Giai đoạn này thường xảy ra sau 1-2 tuần khởi phát và kéo dài $1-6$ tuần, thậm chí lâu hơn:

• Cơn ho điển hình: Cơn ho xuất hiện đột ngột, ho rũ rượi, thành tràng dồn dập, liên tiếp 15-20 tiếng, không kìm được. Cơn ho thường nặng lên về đêm.
• Dấu hiệu sau cơn ho: Khi cơn ho kết thúc, trẻ cố gắng hít khí vào thật mạnh, gây ra tiếng rít (Whoop) kéo dài đặc trưng.
• Biểu hiện nặng: Trẻ có thể đỏ bừng mặt hoặc tím tái cả người, chảy nước mắt, nước mũi, mạch nhanh. Trẻ sơ sinh dưới 6 tháng tuổi có thể không xuất hiện tiếng rít mà chỉ có dấu hiệu ngừng thở vài giây, khóc yếu, bú kém và kiệt sức sau mỗi cơn ho.
• Hậu quả: Có thể kèm theo nôn ói, vã mồ hôi, đờm trắng trong và dính như lòng trắng trứng.

Giai đoạn 3: Giai đoạn Hồi phục

Giai đoạn này kéo dài 2-3 tuần, các cơn ho giảm dần về tần suất và mức độ. Tuy nhiên, ho có thể tái diễn hoặc kéo dài nhiều tháng sau đó do đường hô hấp còn nhạy cảm. Trẻ vẫn cần được theo dõi sát vì nguy cơ viêm phổi hoặc biến chứng muộn.

Xem thêm: Dấu hiệu bệnh sốt xuất huyết ở trẻ em và cách điều trị an toàn

4. Triệu chứng cảnh báo cần đưa trẻ đi cấp cứu ngay

Trẻ sơ sinh bị ho gà có nguy hiểm không? Câu trả lời là rất nguy hiểm. Các biến chứng có thể xảy ra bất ngờ. Cha mẹ cần theo dõi và đưa trẻ đến bệnh viện ngay lập tức nếu xuất hiện bất kỳ dấu hiệu đỏ nào sau đây:

• Ngừng thở hoặc thở yếu: Trẻ ngừng thở hơn 10 giây hoặc thở yếu, chậm lại sau cơn ho.
• Thở rút lõm ngực: Lồng ngực (phần dưới xương sườn) bị hóp sâu vào bên trong khi trẻ hít vào.
• Tím môi hoặc mặt: Môi, mặt, hoặc đầu ngón tay, chân chuyển sang màu xanh/tím do thiếu oxy.
• Bỏ bú hoàn toàn: Trẻ không thể bú hoặc uống nước do các cơn ho liên tục hoặc quá mệt.
• Sốt cao khó hạ: Sốt 38.5 độ C trở lên, khó đáp ứng với thuốc hạ sốt thông thường.
• Co giật: Trẻ xuất hiện các cơn co giật.
• Li bì khó đánh thức: Trẻ ngủ li bì, khó đánh thức hoặc phản ứng kém với môi trường.

5. Ho gà ở trẻ sơ sinh có nguy hiểm không? Biến chứng thường gặp

Ho gà ở trẻ sơ sinh là bệnh lý cực kỳ nguy hiểm vì cơ thể trẻ còn yếu và đường thở nhỏ, dễ bị tắc nghẽn bởi dịch nhầy. Nhiều nghiên cứu cho thấy phần lớn trường hợp tử vong do ho gà xảy ra ở trẻ dưới 3 tháng tuổi.

Vi khuẩn Bordetella pertussis cùng các cơn ho dữ dội, liên tiếp không chỉ khiến trẻ kiệt sức mà còn gây ra nhiều biến chứng nghiêm trọng:

• Suy hô hấp và thiếu oxy lên não: Đây là biến chứng nguy hiểm nhất. Các cơn ho kéo dài gây ngưng thở tạm thời, dẫn đến thiếu oxy cung cấp cho não. Tình trạng này có thể gây tổn thương não vĩnh viễn, viêm não, hoặc co giật.
• Viêm phổi, xẹp phổi: Vi khuẩn ho gà tạo điều kiện cho các vi khuẩn khác tấn công, gây viêm phổi nặng – nguyên nhân hàng đầu gây tử vong ở trẻ sơ sinh mắc ho gà.
• Chảy máu: Áp lực từ các cơn ho mạnh có thể gây chảy máu mắt, chảy máu cam hoặc thậm chí chảy máu trong não (hiếm gặp).
• Suy kiệt dinh dưỡng: Trẻ nôn ói nhiều sau mỗi cơn ho và bú kém, dẫn đến mất nước, rối loạn điện giải và suy kiệt dinh dưỡng nặng.
• Biến chứng cơ học: Thoát vị ruột, sa trực tràng do áp lực ho quá mạnh.
• Tử vong: Theo thống kê y khoa, cứ 100 trẻ dưới 1 tuổi mắc ho gà, có khoảng 1 trẻ tử vong. 50% trẻ dưới 1 tuổi mắc bệnh cần phải nhập viện để điều trị tích cực.

Xem thêm: Dấu hiệu trẻ bị viêm màng não và hướng xử lý đúng

6. Chẩn đoán ho gà ở trẻ sơ sinh: Bác sĩ làm những gì?

Khi nghi ngờ trẻ sơ sinh bị ho gà phải làm sao, cha mẹ cần đưa bé đến bệnh viện chuyên khoa ngay. Việc chẩn đoán sớm là chìa khóa để điều trị hiệu quả.

Quy trình chẩn đoán ho gà thường được thực hiện qua các bước sau:

• Hỏi bệnh và khám lâm sàng: Bác sĩ hỏi về tiền sử tiếp xúc với người ho, ghi nhận đặc điểm của cơn ho (tần suất, tính chất dồn dập, có tiếng rít không). Bác sĩ sẽ nghe phổi để kiểm tra dấu hiệu viêm phổi hoặc các tổn thương hô hấp khác.
• Xét nghiệm dịch tỵ hầu: Lấy mẫu dịch ở phía sau mũi và họng để xét nghiệm.
• Xét nghiệm máu: Kiểm tra số lượng bạch cầu, có thể tăng cao (thường là tăng bạch cầu lympho) trong trường hợp nhiễm ho gà.
• Chụp X-quang ngực: Được chỉ định khi nghi ngờ trẻ đã có biến chứng viêm phổi hoặc xẹp phổi.

Mục đích của quy trình này là để xác định chính xác trẻ có mắc bệnh ho gà hay không và loại trừ các nguyên nhân gây ho khác (như viêm phế quản, nhiễm virus), giúp phụ huynh chuẩn bị tâm lý và hợp tác tốt với bác sĩ.

Xem thêm: Giải đáp: Trẻ bị lạnh run người nhưng không sốt phải làm sao?

7. Điều trị ho gà ở trẻ sơ sinh như thế nào?

Ho gà ở trẻ sơ sinh cần được điều trị nghiêm ngặt. Đa số trẻ sơ sinh bị ho gà cần nhập viện để theo dõi và điều trị tích cực, tuyệt đối không tự điều trị tại nhà vì nguy cơ ngừng thở bất ngờ là rất cao.

Mục tiêu điều trị là kiểm soát nhiễm khuẩn bằng kháng sinh, hỗ trợ hô hấp, dinh dưỡng và xử trí kịp thời các biến chứng.

7.1. Sử dụng thuốc kháng sinh

Kháng sinh là phương pháp điều trị chính cho ho gà, giúp tiêu diệt vi khuẩn và rút ngắn thời gian lây bệnh. Kháng sinh hiệu quả nhất khi được dùng ở giai đoạn đầu của bệnh.

• Nhóm thuốc chính: Kháng sinh nhóm Macrolide hoặc Trimethoprim-sulfamethoxazole (dùng khi trẻ có chống chỉ định với macrolide).
• Lưu ý theo độ tuổi:
  • Trẻ sơ sinh dưới 1 tháng tuổi: Việc lựa chọn loại kháng sinh và liều lượng cực kỳ khắt khe để tránh ảnh hưởng đến chức năng gan, thận non nớt của bé.
  • Trẻ từ 1 tháng tuổi trở lên: Tùy theo cân nặng và khả năng đáp ứng, bác sĩ sẽ chỉ định loại thuốc phù hợp để đảm bảo tiêu diệt vi khuẩn mà ít gây ra tác dụng phụ nhất.

Việc dùng thuốc phải theo chỉ định của bác sĩ. Tuyệt đối không tự ý dùng hoặc ngừng thuốc giữa chừng. Các loại thuốc ho thông thường không có tác dụng với ho gà và có thể gây hại cho trẻ.

7.2. Điều trị và chăm sóc tại bệnh viện

Trẻ sơ sinh mắc ho gà nặng cần nhập viện để được theo dõi sát và can thiệp kịp thời:

• Hỗ trợ hô hấp: Thở oxy nếu trẻ khó thở, ngưng thở hoặc tím tái. Trong trường hợp rất nặng, có thể cần hỗ trợ thở máy.
• Hút đờm và làm sạch đường thở: Thực hiện khi trẻ ho nhiều chất nhầy, giúp thông thoáng đường thở.
• Hỗ trợ dinh dưỡng và bù nước: Truyền dịch tĩnh mạch nếu trẻ mất nước do nôn ói hoặc bú kém.
• Thuốc an thần: Có thể được sử dụng để giúp trẻ ngủ ngon hơn, giảm quấy khóc, khó chịu do các cơn ho.

7.3. Chăm sóc trẻ tại nhà

Trong trường hợp trẻ được phép điều trị tại nhà (thường là trẻ lớn hơn hoặc bệnh nhẹ), cha mẹ cần tuân thủ nghiêm ngặt chỉ định bác sĩ và áp dụng các biện pháp hỗ trợ:

• Nghỉ ngơi và môi trường: Cho trẻ nghỉ ngơi ở nơi yên tĩnh, thoáng mát, tránh khói bụi và khói thuốc lá (khói thuốc lá kích thích cơn ho).
• Dinh dưỡng và nước: Chia nhỏ bữa ăn để trẻ dễ tiêu hóa, đảm bảo trẻ uống đủ nước (nếu trẻ còn bú mẹ nên tăng cường bú mẹ).

• Vệ sinh và hạn chế lây lan: Rửa tay thường xuyên cho cả trẻ và người chăm sóc, vệ sinh đồ chơi, vật dụng của trẻ sạch sẽ. Hạn chế tối đa tiếp xúc với người xung quanh để giảm nguy cơ lây lan.

Xem thêm: Viêm tai giữa ở trẻ sơ sinh: Nguyên nhân và cách điều trị

8. Phòng ngừa ho gà ở trẻ sơ sinh: vắc xin và bảo vệ “vòng tròn” xung quanh bé

Phòng ngừa là biện pháp hiệu quả nhất để bảo vệ trẻ sơ sinh khỏi ho gà, bao gồm tiêm chủng đầy đủ và thực hiện chiến lược bảo vệ vòng tròn (Cocooning).

8.1. Tiêm phòng vắc xin – biện pháp hiệu quả nhất

Tiêm chủng đầy đủ và đúng lịch là cách tốt nhất để phòng ngừa ho gà. Vắc xin ho gà thường nằm trong các vắc xin phối hợp:

• Vắc xin 6 trong 1 (Hexaxim – Pháp, Infanrix Hexa – Bỉ) và 5 trong 1 (Pentaxim – Pháp): Phòng bạch hầu, ho gà, uốn ván… Lịch tiêm 4 mũi cơ bản: Mũi 1, 2, 3 (thường tiêm khi trẻ 2, 3, 4 tháng tuổi); Mũi 4 (tiêm nhắc lại khi trẻ 16-18 tháng).
• Vắc xin 3 trong 1 (Adacel – Canada, Boostrix – Bỉ): Dùng cho trẻ ≥4 tuổi và người lớn, tiêm nhắc lại mỗi 10 năm.

Lưu ý về trẻ sơ sinh: Trẻ sơ sinh chưa đủ tuổi tiêm vắc xin có thể nhận kháng thể thụ động nếu mẹ được tiêm vắc xin trước hoặc trong thai kỳ (thường vào tam cá nguyệt thứ 2 hoặc 3), giúp tăng cường miễn dịch sớm cho bé.

8.2. Thực hiện vệ sinh và thói quen phòng bệnh tại nhà

Bên cạnh tiêm chủng, cha mẹ cần kết hợp các biện pháp phòng ngừa sau (hay còn gọi là bảo vệ vòng tròn):

• Tiêm phòng cho người thân: Người lớn (cha mẹ, ông bà, người chăm sóc) sống chung với trẻ sơ sinh nên tiêm nhắc lại vắc xin ho gà (Vắc xin 3 trong 1) để tạo vòng bảo vệ (Cocooning), ngăn chặn nguồn lây từ người lớn sang trẻ.
• Vệ sinh môi trường sống: Giữ nhà cửa sạch sẽ, thoáng mát, có đủ ánh sáng tự nhiên.
• Vệ sinh cá nhân: Rửa tay bằng xà phòng khử khuẩn trước khi bế ẵm, cho trẻ ăn. Vệ sinh đồ dùng, đồ chơi của bé thường xuyên.
• Thói quen khi ho, hắt hơi: Dùng khăn giấy che miệng, mũi, sau đó vứt ngay và rửa tay.

9. Giải đáp thắc mắc về ho gà ở trẻ sơ sinh và giải đáp chi tiết

Ho gà là bệnh nguy hiểm ở trẻ nhỏ, đặc biệt là trẻ dưới 3 tháng tuổi. Bố mẹ thường lo lắng và có nhiều câu hỏi khi thấy con ho nhiều, khò khè hoặc mệt bất thường. Dưới đây là những thắc mắc phổ biến nhất và lời giải đáp chi tiết giúp bố mẹ hiểu và xử trí đúng cách.

Ho gà ở trẻ sơ sinh có tự khỏi không và có để lại di chứng không?

Ho gà ở trẻ sơ sinh không tự khỏi và việc trì hoãn điều trị có thể nguy hiểm đến tính mạng. Bệnh cần được điều trị bằng kháng sinh theo chỉ định của bác sĩ. Bệnh có thể gây biến chứng viêm não, thiếu oxy lên não và để lại di chứng thần kinh vĩnh viễn như co giật, chậm phát triển trí tuệ.

Trẻ sơ sinh ho nhiều nhưng chưa rõ có phải ho gà, bố mẹ nên làm gì?

Đưa trẻ đi khám ngay lập tức. Bất kỳ cơn ho nào kéo dài, dữ dội hoặc khiến trẻ tím tái, nôn ói đều cần được đánh giá tại bệnh viện để loại trừ ho gà hoặc các bệnh lý hô hấp nghiêm trọng khác.

Làm sao để giảm ho và khó thở cho trẻ sơ sinh bị ho gà tại nhà trước khi đi khám?

Ho gà gây ra những cơn ho dữ dội khiến trẻ khó thở, đỏ mặt, thậm chí tím tái. Trong lúc chuẩn bị đưa trẻ đến cơ sở y tế, bố mẹ có thể hỗ trợ trẻ một số cách an toàn để giảm khó chịu tạm thời.

• Giữ tư thế đầu cao 30–45° khi bế hoặc đặt trẻ nằm, giúp trẻ dễ thở và giảm nguy cơ sặc đờm.
• Làm sạch mũi bằng nước muối sinh lý 0.9% để giảm bít tắc, giúp trẻ dễ hít thở hơn.
  Giữ môi trường thông thoáng, tránh gió mạnh, tránh bụi nhằm hạn chế kích ứng đường thở.
• Cho trẻ uống từng ngụm nhỏ (với trẻ lớn) hoặc cho bú chậm và chia nhiều cữ.
  Tuyệt đối không dùng mật ong, chanh mật ong, lá xông, tinh dầu vì trẻ sơ sinh có nguy cơ ngộ độc hoặc bỏng đường thở.
• Theo dõi sát dấu hiệu tím tái hoặc ngưng thở và đưa trẻ đến bệnh viện ngay lập tức.

Các biện pháp trên chỉ giúp trẻ đỡ khó chịu tạm thời. Ho gà ở trẻ sơ sinh luôn cần được bác sĩ điều trị càng sớm càng tốt.

Tham khảo thêm:

• Triệu chứng Covid ở trẻ nhỏ và cách điều trị ba mẹ cần biết
• Viêm phổi trẻ sơ sinh: Dấu hiệu, nguyên nhân và cách điều trị
• 10+ Cách trị nghẹt mũi sổ mũi cho trẻ hiệu quả và an toàn tại nhà